Wie deze droge zomer langs een poldersloot in West Betuwe fietst, ziet vooral hoe weinig water er nog in staat. Toch is die halflege sloot beter bewaakt dan welke achtertuin in deze gemeente ook. Waterschap Rivierenland schept er monsters uit en laat die analyseren op 268 verschillende bestrijdingsmiddelen. Het hele agrarisch meetnet telt veertien van zulke meetpunten, verdeeld over vier teelten: akkerbouw, fruitteelt, boomkwekerij en glastuinbouw [1]. Veertien punten voor het hele beheergebied.

Op 6 juli verscheen de eindversie van de rapportage over 2025; twee weken later maakte het waterschap er een persbericht van [2]. De koppen gingen over de glastuinbouw in de Bommelerwaard, die de boomkwekerij van de eerste plaats verdrong. De interessantste getallen stonden in het rapport zelf.

Van achttien naar vijf

Op de drie boomkwekerijmeetpunten daalde het aantal normoverschrijdingen van achttien in 2024 naar vijf in 2025; het aantal stoffen dat de norm overschreed ging van acht naar drie [1]. De jaren daarvoor liep die reeks juist op: negen, zeven, dertien, vijftien, achttien. Het waterschap had de sector eind 2024 gewaarschuwd. "Een mooi resultaat, dat toont hoe de sector de handschoen oppakte", zegt heemraad Esther Groenenberg [3].

Let op de volgorde, want die is bijna banaal. Iemand mat. Iemand publiceerde per sector. Iemand sprak een sector aan op zijn eigen cijfers. Daarna daalden de cijfers. Er kwam geen verbod aan te pas en geen rechtszaak.

Dat het meetnet ook zichzelf corrigeert, pleit ervoor. Begin juli meldde laboratorium Aquon dat het over 2024 en 2025 enkele foutieve meetwaarden aan de waterschappen had doorgegeven. De rapportage werd aangepast: het aantal overschrijdingen bij de boomkwekerij in 2024 bleek geen 22 te zijn, maar 18 [4]. Zo hoort het te gaan, en het is precies wat je in de lucht boven onze tuinen niet kunt narekenen, want daar meet niemand.

Wat er niet uit af te leiden valt

Dan de zin die in geen enkel persbericht terugkwam. Over de fruitteelt meldt het rapport dat op alle vier de fruitteeltmeetpunten één stof de norm overschreed: fipronil, een middel zonder toelating in de fruitteelt dat het waterschap vooral als biocide terugziet. Het waterschap noemt de overschrijdingen in akkerbouw en fruitteelt "zeer beperkt". Een bladzijde verder staat er dit bij: "Alle 4 fruitteeltmeetpunten van het agrarisch meetnet WSRL staan onder invloed van inlaatwater. Dat maakt het lastig een harde relatie te leggen met de lokale fruitteelt" [1].

Het water in die sloten komt dus deels van elders, en op het inlaatpunt worden dezelfde stoffen aangetroffen. Het gunstige cijfer is geen vrijspraak, maar ook geen aanklacht — het is een meting waar je over de lokale teelt eenvoudigweg weinig uit kunt opmaken. Dat snijdt beide kanten op, en juist daarom hoort het gezegd te worden. Voor de boomkwekerij geldt trouwens hetzelfde: van de 23 opvallende stoffen daar werden er 18 ook in het inlaatwater gevonden.

Nog een getal dat geen kop haalde: op diezelfde vier fruitteeltpunten werden in 2025 negenenvijftig verschillende bestrijdingsmiddelen aangetroffen, tegen negenendertig een jaar eerder. Een deel van die stijging komt doordat het laboratorium sinds 2025 nauwkeuriger meet, waardoor lagere gehaltes zichtbaar werden. Dat verklaart niet alles. Over het meetnet als geheel ging het om 45 werkzame stoffen die in de Europese Unie niet meer zijn goedgekeurd [1].

De bovenrand van het net

Een meetnet vangt wat er langs stroomt. Het heeft geen bovenrand. Alles wat niet in de sloot belandt maar door de lucht verwaait, valt er per definitie buiten — en dat is nu juist het deel dat bij mensen thuis terechtkomt.

Hoe groot dat deel is, blijkt zodra iemand ernaar kijkt. In eikenbladeren in een Oost-Brabants natuurgebied werden tientallen bestrijdingsmiddelen gevonden, de hoogste concentraties pal tegen intensief gebruikte percelen aan [5]. Rond Lochem lieten bewoners de lucht bemonsteren en vonden ruim zestig stoffen, ook op plekken waar niet gespoten wordt [6]. Geen van beide metingen stond in enig meetprogramma. Ze bestaan omdat een natuurgroep en een groepje bewoners zelf bladeren en filters naar een laboratorium stuurden.

Wat West Betuwe kan vragen

Vanaf dit najaar publiceert het waterschap een openbaar dashboard met aangetroffen stoffen, concentraties en normoverschrijdingen [2]. De vraag is alleen hoe fijnmazig het wordt. Eén cijfer per sector vertelt een inwoner van Beesd of Ophemert niets; de meetpunten zelf, met stof, concentratie en datum, wel. Het college kan dat nu vragen, voordat de knoppen vastliggen.

Belangrijker nog: veertien meetpunten voor vier teelten is dun, en in de fruitteelt liggen ze allemaal in inlaatwater. Vraag het waterschap om een paar punten die daar niet onder staan — anders blijft elk cijfer over de fruitteelt in beide richtingen onbruikbaar. En laat de gemeente samen met de GGD een bemonsteringsronde met bladmonsters langs woningen en schoolpleinen uitzetten. Het eikenbladonderzoek laat zien dat dat geen wetenschappelijk hoogstandje is.

Wie niet wil wachten kan zelf beginnen: sinds de uitspraak van de rechtbank Noord-Nederland in januari zijn spuitgegevens opvraagbaar — welke middelen wanneer op welk perceel zijn gebruikt [7].

De sloot houdt al jaren de boekhouding bij, en die boekhouding blijkt te werken zodra iemand haar hardop voorleest. Onze tuinen houden geen boekhouding bij. De vraag voor het najaar is dus vrij eenvoudig: hoelang laten we het bewijs uitsluitend door het water aanleveren?