Wat zegt de wetenschap?

Vooral buitenlands onderzoek wijst op een verband tussen blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen en gezondheidsschade, zoals de ziekte van Parkinson en ontwikkelingsstoornissen bij kinderen. Nederlandse resultaten zijn minder eenduidig, maar nemen de zorg niet weg. De raad adviseert uit voorzorg de afhankelijkheid van chemische middelen terug te dringen, te registreren welke middelen op welke percelen worden gebruikt en de blootstelling van omwonenden periodiek te meten.

Omwonenden van bollenvelden krijgen bestrijdingsmiddelen binnen. Resten van de gebruikte middelen zaten in de buitenlucht bij woningen, op deurmatten, in huisstof en in de urine van volwassenen en kinderen. De gemeten niveaus bleven onder de risicogrenzen, maar het RIVM vindt dat de mogelijke gezondheidsrisico’s van alle gebruikte middelen nauwkeuriger moeten worden bepaald.

Vooral uit buitenlands onderzoek kwamen aanwijzingen dat omwonenden gezondheidsrisico’s kunnen lopen. De raad vond de kennis over hun blootstelling onvoldoende, vroeg om meer onderzoek en beval maatregelen aan om de blootstelling te verminderen. Naar aanleiding van dit advies startte het blootstellingsonderzoek van het RIVM hierboven.

In de Amerikaanse Agricultural Health Study hadden landbouwers die paraquat of rotenon gebruikten elk een 2,5 keer zo hoog risico op de ziekte van Parkinson. Beide middelen zijn in de EU niet meer toegelaten.

Mensen die binnen 500 meter van percelen woonden waar zowel maneb als paraquat werd gebruikt, hadden 75 procent meer kans op Parkinson. Een van de eerste studies naar blootstelling in de woonomgeving in plaats van op het werk.

De Europese voedselautoriteit concludeerde dat voor het insecticide chlorpyrifos geen veilige blootstellingsgrens is vast te stellen, mede door effecten op de hersenontwikkeling die worden ondersteund door gegevens bij kinderen. De EU haalde het middel begin 2020 van de markt.

Pesticiden zijn potentieel giftig voor mensen en kunnen zowel acute als chronische gezondheidseffecten hebben, afhankelijk van de hoeveelheid en de manier van blootstelling. Het grootste risico lopen volgens de WHO mensen die er op het werk, thuis of in de tuin mee in aanraking komen.

Onderzoekers koppelden het Peruaanse kankerregister aan een model voor 31 veelgebruikte werkzame stoffen en vonden een robuust ruimtelijk verband tussen blootstelling aan pesticiden en het voorkomen van kanker. Weefselonderzoek in de lever wijst op een werkingsmechanisme dat niet via DNA-schade verloopt — juist het soort effect dat standaardtoetsen per stof missen.

Deze meta-analyse vond in de hoogst blootgestelde groepen een 41 procent hoger risico op non-hodgkinlymfoom, een vorm van lymfeklierkanker.

Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC), onderdeel van de WHO, deelde glyfosaat in als “waarschijnlijk kankerverwekkend voor mensen” (groep 2A), mede op basis van onderzoek naar non-hodgkinlymfoom. De Europese toezichthouders ECHA en EFSA delen dat oordeel niet; de EU verlengde de toelating in 2023 tot eind 2033. Glyfosaat mag ook in de fruitteelt worden gebruikt.

Van ruim 110.000 voedselmonsters uit de EU bleef 96,3 procent onder de wettelijke maximumwaarden; EFSA beoordeelt het risico voor consumenten als laag. Die normen gelden wel per stof: voor de combinatie van meerdere resten in één product bestaat geen aparte grenswaarde.

Bij de negen innamepunten voor drinkwater uit oppervlaktewater werden 156 verschillende bestrijdingsmiddelen of afbraakproducten gevonden, en bij alle negen werd de norm op meerdere momenten overschreden. In 40 procent van de grondwaterwinningen zaten resten; bij de helft daarvan boven de norm.

Onderzoekers van de Universiteit Utrecht vonden in Nederlands oppervlaktewater minder waterinsecten en andere ongewervelde dieren naarmate er meer imidacloprid in het water zat, een neonicotinoïde insecticide waarvan de concentratie op veel plekken de waterkwaliteitsnorm overschreed.

De atlas toont meetgegevens van de waterbeheerders: welke bestrijdingsmiddelen waar in het oppervlaktewater worden gevonden en hoe vaak normen worden overschreden — ook in het gebied van Waterschap Rivierenland, waar West Betuwe onder valt.

Op 70 procent van 373 onderzochte locaties in 26 Europese landen zaten resten van bestrijdingsmiddelen in de bodem. Na de bodemeigenschappen zelf waren pesticiden de sterkste factor achter verschillen in bodemleven; nuttige schimmels en aaltjes werden onderdrukt.

In Nederland gingen insectenetende vogels sterker achteruit waar het oppervlaktewater meer imidacloprid bevatte: boven 20 nanogram per liter gemiddeld 3,5 procent per jaar. Dat patroon ontstond pas na de introductie van het middel halverwege de jaren negentig.

De totale biomassa van vliegende insecten in Duitse natuurgebieden nam in 27 jaar met meer dan 75 procent af. Veranderingen in weer, landgebruik en de leefgebieden zelf konden die daling niet verklaren; de onderzoekers noemen intensivering van de landbouw in de omgeving, waaronder pesticidengebruik, als mogelijke oorzaak.

Een overzichtsstudie naar de achteruitgang van bijen wereldwijd. Pesticiden — met name neonicotinoïden — zijn een van de drie hoofdfactoren, naast parasieten en een tekort aan bloemen.

Juridische handleiding voor gemeenten: van spuitvrije zones in het omgevingsplan tot eisen bij de verpachting van gemeentegrond, bijgewerkt met de recente rechtspraak.

De Commissie wilde het gebruik en het risico van chemische bestrijdingsmiddelen in 2030 halveren en het aandeel biologische landbouw verhogen naar 25 procent. Het bijbehorende wetsvoorstel trok zij in februari 2024 in; met het Omnibus-pakket ligt nu juist versoepeling van de regels op tafel.