Stel dat uw buurman elke dinsdag en vrijdag vroeg in de ochtend zijn tractor start en iets spuit op het land dat grenst aan uw achtertuin. U ziet de mistbank boven de boomgaard drijven. U ruikt iets. U sluit het raam en vraagt uw kinderen binnen te blijven. En dan: niets. Geen kennisgeving. Geen registratie. Geen openbaar document waarop u kunt nalezen wat er precies in die mist zat.

Dit is geen hypothetische situatie. Het is de dagelijkse werkelijkheid voor duizenden bewoners in West Betuwe.

Alles heeft een administratie — behalve dit

Een piloot houdt een logboek bij. Een arts documenteert elk voorgeschreven medicijn. Een aannemer heeft een vergunning nodig voor elke gevel die hij verandert. Een restaurant wordt onaangekondigd geïnspecteerd, en de uitkomst is openbaar. Chemicaliën die in fabrieken worden gebruikt of opgeslagen, zijn geregistreerd in het PRTR-register — publiek toegankelijk per bedrijf en per stof.[1]

Maar een fruitteler die op zijn perceel naast een woonwijk bestrijdingsmiddelen spuit — soms tientallen keren per seizoen — is daartoe niet verplicht een openbare registratie bij te houden. Er bestaat geen publiek raadpleegbaar logboek. Geen kaart die per perceel laat zien welke middelen wanneer zijn gebruikt. Geen gemeentelijk loket waar omwonenden terechtkunnen met de vraag: wat is er op mijn lucht gespoten?

De belofte die wacht

Dat had anders kunnen zijn. Verplichte digitale traceerbaarheid van gewasbeschermingsmiddelen stond op de beleidsagenda: boeren zouden gaan bijhouden welke middelen ze wanneer en waar spuiten, en die informatie zou deelbaar worden met bevoegde instanties.[2] Het kabinet heeft dit voorjaar ingestemd met uitstel van die verplichting — na druk vanuit de landbouwlobby. Welke datum er nu geldt, en of die standhoudt, is onduidelijk.

Het gevolg is concreet: milieuorganisaties en omwonenden die willen weten of de regels worden nageleefd, kunnen dat niet controleren. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) deed het in april voor hen: bij 66 inspecties langs oppervlaktewater bleek 38 procent van de geïnspecteerde agrarische bedrijven de regels te overtreden — te spuiten zonder driftreducerende maatregelen, of te dicht bij de waterkant.[3] Dat kunnen inspecteurs vaststellen omdat ze ter plaatse gaan kijken. Maar de NVWA heeft geen budget om elk perceel in Nederland elk seizoen te inspecteren. De rest — het overgrote deel — blijft buiten beeld.

Fryslân geeft het goede voorbeeld

Terwijl de traceerbaarheidsplicht op zich laat wachten, laat de provincie Fryslân zien dat er met bestaand recht wel degelijk stappen te zetten zijn. Na een uitspraak van de Raad van State, die de bewijslast bij telers legt die spuiten nabij Natura 2000-gebieden, verstuurde de provincie formele waarschuwingsbrieven naar de eigenaren van 38 percelen: bewijs dat uw bestrijdingsmiddelen de natuur niet schaden, of stop met spuiten binnen een jaar.[4] Geen nieuw convenant. Geen wachten op Den Haag. Bestaand recht, consequent toegepast.

In Gelderland liggen ook fruitboomgaarden naast Natura 2000-gebieden en drinkwaterbeschermingsgebieden. De juridische ruimte die Fryslân benut, bestaat hier evengoed. Burgers en milieuorganisaties kunnen handhavingsverzoeken indienen bij de provincie. Dat is een concreet alternatief voor wie niet tot 2040 kan wachten.

Het logboek als fundament

Op 6 mei was Geldermalsen het middelpunt van nationaal pesticidenbeleid. Staatssecretaris Erkens, LTO, supermarkten, gemeenten en milieuorganisaties gaven elkaar een hand bij Fruitmasters en trapten het Convenant Gewasbescherming af.[5] Het convenant loopt tot 2040 en belooft een «forse reductie» van schadelijke synthetische bestrijdingsmiddelen. De intenties zijn welkom. Maar een convenant dat beoogt het gebruik te verminderen, begint met weten wat het huidige gebruik is.

Geen logboek betekent geen nulmeting. Geen nulmeting betekent geen ijkpunt voor de reductie. En geen ijkpunt betekent dat «fors» een begrip is zonder meetlat.

Welke inwoner van de gemeente West Betuwe weet hoeveel liter gewasbeschermingsmiddel er dit jaar in de boomgaard om de hoek is gespoten? Welke wijkvereniging kan een kaart opvragen van het spuitgedrag op de percelen grenzend aan de schoolspeelplaats? De antwoorden op die vragen zijn niet geheim — ze bestaan simpelweg niet.

Een logboekplicht is geen aanval op de fruitteelt. Het is de minimale administratie die hoort bij de toepassing van stoffen die buiten het eigen perceel effect hebben — op mensen, water en lucht van omwonenden. Piloten houden hem bij. Artsen houden hem bij. De vraag is niet of fruittelers hem ook gaan bijhouden, maar wanneer — en wie in West Betuwe zorgt dat die dag eerder komt.