Er voltrekt zich iets verontrustends in de Nederlandse land- en tuinbouw. Niet in een laboratorium in de Randstad of een verre industriezone, maar in onze achtertuin — letterlijk.

Vorige maand publiceerde de Consumentenbond de resultaten van een grootschalig onderzoek. In zeventien van de vijfentwintig geteste bloembollen — tulpen, lelies, narcissen — werden PFAS aangetroffen.[1] Geen spoortjes, geen verwaarloosbare hoeveelheden, maar concentraties die vragen oproepen. De bollenteelt is een van de eerste sectoren waarin de PFAS-belasting breed is gedocumenteerd, maar zij staat zeker niet alleen. Ook in de fruitteelt komen PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen voor. En die fruitteelt — appels, peren, kersen — is wat West Betuwe definieert.

PFAS, per- en polyfluoralkylstoffen, vormen een groep synthetische chemicaliën die al decennialang in tal van toepassingen worden gebruikt: in blusschuim, in waterafstotende coatings, en — minder bekend — in de landbouw. Zij dienen als coating op zaden om die te beschermen tegen schimmel en vocht, en zij versterken de werking van gewasbeschermingsmiddelen.[2] Het probleem is hardnekkig: PFAS breken niet af. Niet in de bodem, niet in het water, niet in het menselijk lichaam. Vandaar de bijnaam: forever chemicals.

Het lichaam in

Wat PFAS zo verontrustend maakt, is dat zij zich ophopen — in bloed, organen en weefsels. Onderzoek van het RIVM laat zien dat de gemiddelde Nederlander al jaren via voedsel en drinkwater aan PFAS wordt blootgesteld.[3] Voor omwonenden van fruitpercelen en boomgaarden — voor ons, in de Betuwe — is die blootstelling directer.

De grond in West Betuwe is al zwaar belast met bestrijdingsmiddelen. Daar komt PFAS bij. Maar terwijl over glyfosaat en neonicotinoïden al jaren wordt gediscussieerd, blijft het rond PFAS opvallend stil. Geen Kamervragen, geen manifesten, geen protesten. De stille vergiftiging gaat door, ongezien en onbesproken.

Dat heeft alles te maken met de aard van het probleem. PFAS zijn onzichtbaar. Je ruikt ze niet, je proeft ze niet, je ziet ze niet. Waar een bespoten perceel nog een geur achterlaat, een zichtbare nevel, een verandering in het landschap, daar laat PFAS alleen cijfers achter — en cijfers laten zich moeilijk vertalen naar verontwaardiging.

De cirkel

Het wordt complexer als je de keten doordenkt. Veel van de PFAS die in de grond terechtkomen, keren via voedsel weer bij ons terug. De appels en peren uit West Betuwe belanden op ons bord; in de grond waarin zij groeien, nestelen zich stoffen die generaties lang blijven. Wat gezond zou moeten zijn, groeit op vervuilde aarde.

De situatie wordt ingewikkelder door een recente ontwikkeling. Fruitteeltbedrijven zonder bedrijfsopvolging, of bedrijven die onder economische druk staan, maken steeds vaker plaats voor sierteelt. In Tricht openden de afgelopen jaren pioenrozenpercelen op voormalige fruitgronden. De weerstand uit het dorp was niet enkel nostalgie naar de vertrouwde boomgaarden; zij kwam ook voort uit zorgen over de zwaardere chemische belasting die sierteelt met zich meebrengt. Bloementeelt gebruikt, net als de bollenteelt elders in het land, PFAS-houdende middelen. De zorg uit Tricht was niet ongegrond.

Het is een perverse cirkel: de fruitteelt die verdwijnt, was al belast met PFAS; de sierteelt die haar plaats inneemt, brengt in sommige gevallen een nog zwaardere chemische last mee. Het landschap verandert, maar de giferfenis blijft — en groeit.

Of we PFAS moeten reguleren, is allang geen vraag meer. Het antwoord luidt ja. De vraag is wanneer, en wie de leiding neemt.

Wat het buitenland ons leert

In de Verenigde Staten loopt het debat over PFAS al jaren. De EPA stelde strenge grenswaarden vast voor PFAS in drinkwater, en in diverse staten zijn specifieke PFAS-verbindingen in gewasbeschermingsmiddelen verboden.[4] Denemarken voerde binnen de EU als eerste land een algeheel verbod in op PFAS in verpakkingen en landbouwtoepassingen.[5] Nederland? Nederland meet, registreert en wacht af.

Niet omdat we het niet weten. Maar omdat het «ingewikkeld» is. Omdat de fruitteelt economisch belangrijk is. Omdat boeren al genoeg aan hun hoofd hebben met glyfosaat en stikstof. Omdat er geen eenvoudig antwoord is, geen politieke winst aan vastzit, en geen oppositiepartij die er een hoofdthema van maakt.

Maar «ingewikkeld» is geen reden om niets te doen. Het is een reden om te beginnen.

De eerste stap

De rijksoverheid kan vandaag al starten met verplichte monitoring van PFAS in fruitteelt- en landbouwgronden, gekoppeld aan openbare rapportage. Producenten kunnen investeren in PFAS-vrije alternatieven voor gewasbescherming. Consumenten kunnen vragen om keurmerken die garanderen dat fruit en bloemen vrij zijn van PFAS.

En West Betuwe? Die kan dezelfde moed tonen die wij vragen voor het pesticidenbeleid: niet wachten tot Denemarken of de Europese Unie het voortouw neemt, maar zelf de eerste stap zetten. Een PFAS-vrije zone rond woonkernen, in dezelfde geest als de bestaande pleidooien voor spuitvrije zones. Een register van welke middelen waar worden ingezet — voortaan ook PFAS.

De stille vergiftiging mag niet onbestraft doorgaan. Niet omdat de rechter het zegt, niet omdat Europa het eist, maar omdat wíj het zijn die hier ademen, eten en drinken. Straks bloeien de boomgaarden weer, kleuren de percelen op — en onder de oppervlakte groeit het probleem door.

Betuwe Gif Vrij wil niet alleen gifvrij in de lucht. Wij willen het gifvrij in de grond, in het water, en op ons bord.

Dat is geen extremisme. Dat is gezond verstand.