Loop vanavond eens van uw achterdeur naar de eerste rij fruitbomen achter de heg, en tel uw stappen. In Est, Tricht of Ophemert bent u er vaak binnen de veertig. Is dat vijftig meter? U weet het niet, en dat is precies het punt: er bestaat in Nederland geen officiële duimstok voor de afstand tussen spuitdop en slaapkamerraam. Er is een gewoonte — vijftig meter — en er is een land dat al jaren om die duimstok vraagt. Sinds deze maand weten we twee dingen. Hij kan gemaakt worden. En Den Haag heeft besloten van niet.

Een getal zonder geboortebewijs

De vijftig meter die gemeenten aanhouden tussen woningen en bespoten percelen staat in geen enkele wet; het is een voorzorgslijn uit de rechtspraak van de Raad van State. Wie ervan wil afwijken — een gemeente die wil bouwen, een teler die wil planten — laat een adviesbureau rekenen, en ziet die berekening geregeld sneuvelen bij diezelfde Raad van State, omdat de gebruikte rekentechnieken wetenschappelijk niet goed genoeg zijn [1]. Daarom vroeg de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) het Rijk in 2024 te verkennen of er een echt wetenschappelijk model kon komen. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en Wageningen University & Research (WUR) kregen de opdracht [3]. Veelzeggend detail: een van de acht onderzoeksvragen luidde wat eigenlijk de oorsprong is van de huidige vijftigmeternorm. Den Haag moest onderzoek laten doen naar de herkomst van zijn eigen duimstok.

Meten kan, zeggen de rekenmeesters

Begin juli kwam het antwoord. Het kan, concluderen het RIVM en de WUR: een rekenmethode die per lokale situatie het gezondheidsrisico voor omwonenden in beeld brengt — hoeveel middel zich verspreidt in de omgeving, hoeveel er in woningen terechtkomt, en of dat schadelijk is voor de bewoners. De gezondheid van omwonenden is daarbij het uitgangspunt [1][2]. Wat nog ontbreekt, is een praktijktoets: een paar echte situaties doorrekenen, samen met gemeenten, om te zien of de methode ook buiten de studeerkamer overeind blijft [1].

Let wel: een duimstok heeft geen mening. Dezelfde methode die een omwonende zekerheid geeft, kan een teler ruimte geven — een juridisch adviesbureau wees er al op dat een onderbouwde berekening ook een kórtere afstand dan vijftig meter zou kunnen rechtvaardigen [4]. Meten is geen partij kiezen. Het is de enige manier om op te houden met gissen, aan beide kanten van de heg.

De la in

En toen kwam de beleidsreactie. Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur heeft besloten geen opdracht te geven voor de ontwikkeling van de rekenmethode. De redenen: de bevindingen van het onderzoek, de bestaande kennisleemten, en de omvang en duur van het benodigde vervolgonderzoek [4]. Lees dat gerust nog eens. Er zijn te veel kennisleemten, dus stoppen we met kennis verzamelen. Het meten duurt te lang, dus meten we liever helemaal niet.

In plaats daarvan zet het ministerie in op bestuurlijke afspraken, te verwerken in het convenant gewasbescherming [4] — hetzelfde hoofdlijnenconvenant dat op 14 juli werd getekend, dat naar eigen zeggen "op zichzelf niet juridisch bindend" is, en dat uiterlijk 1 maart 2027 een kader belooft voor plekken waar mensen lang verblijven [6]. De duimstok wordt vervangen door een handdruk. Wie afspraken maakt zonder meetlat, spreekt vooral af dat niemand het kan narekenen.

Reken ons door

West Betuwe hoeft dit niet lijdzaam aan te zien. Drie dingen kan de raad concreet doen. Eén: er via de VNG — nota bene de partij die zelf om dit model vroeg — bij de staatssecretaris op aandringen dat de door het RIVM en de WUR voorgestelde praktijktoets er alsnog komt; de onderzoekers vragen om een handvol praktijkcasussen met gemeenten, meer niet [1]. Twee: meld West Betuwe aan als zo'n praktijkcasus. Weinig gemeenten hebben boomgaard, schoolplein en achtertuin zo dicht op elkaar liggen als deze; als de methode ergens getoetst moet worden, dan tussen onze rijen. Reken óns door. Drie: behandel tot die tijd de vijftig meter bij kwetsbare plekken als ondergrens en niet als wisselgeld — dat mag, zolang geen wet iets anders bepaalt [5].

De vraag aan het college is dus niet of het een mening heeft over spuitzones. De vraag is of het wil laten meten wat meetbaar is, nu het Rijk heeft besloten het liever niet te weten.

Tot het zover is: tel uw stappen. Het is voorlopig de enige duimstok die we hebben.